Foto: privatna arhiva

U više navrata Beketovi najpoznatiji junaci nagovještavaju da žele da odu sa mjesta na kojem uzaman nekog čekaju. Oba čina završavaju se na sličan način. “Vladimir: Onda, idemo? Estragon: Idemo. (Stoje u mjestu.)” Na sličan način zemlje u našoj regiji – sada se već rijetki sjećaju koliko dugo – čekaju da budu primljene u zajednicu evropskih naroda. Taj proces je zastao, premda svi ističu njegovu važnost. Razlozi za to su kako u nedostatnosti sprovedenih reformi u zemljama kandidatima, tako i u unutrašnjim problemima same Unije. Više nego u pitanjima funkcionalnosti i birokratizacije, ti problemi se pokazuju u znatnom odstupanju od proklamovanih načela. Izvjesno je, zapravo, da bi neke od država članica sada teško ispunile kriterijume za članstvo u zajednici čiji su dio. Sa druge strane, mi smo oni koji su, kako bi to formulisao Niče, došli sa zakašnjenjem.

Ideja o jedinstvenoj Evropi ideja je o miru. U svom slavnom istoriografskom djelu, razdoblje bez većih unutrašnjih sukoba na ogromnoj teritoriji Rimskog carstva za vrijeme Oktavijanove vladavine, britanski istoričar Edvard Gibon naziva Rimski mir (Pax Romana). Najveći dio zapadne Evrope, dugo vremena potom, objediniće tek Karlo Veliki, prozvan zbog toga “ocem Evrope”. Još jednom će se veći dio Starog kontinenta naći pod vlašću ili pod uticajem jedne krune na vrhuncu Napoleonove moći, čiji je građanski kodeks reformisao dotadašnji feudalni poredak i, uz stvaranje nacionalnih država, postao pravna tekovina modernih evropskih društava. Najzad, potpisivanjem Rimskog ugovora 1957. godine, šest evropskih država povezaće se u ekonomsku zajednicu, kao prethodnicu budućeg saveza država.

Evropska unija je u prvom redu nastala kao odgovor na katastrofe svjetskih ratova, ali i izazove globalizacije. Osnovni principi ovog udruživanja zasnivaju se na demokratskom uređenju i građanskim slobodama. Otvorenost prema različitostima i društveni razvoj zasnovan na znanju uzeti su za polazište i za cilj. Tako je ideja o ujedinjenoj Evropi prešla put od tiranije ka zajednici vrijednosti.

Čini se da je kultura prosvetiteljstva, u čijem su središtu građanin i pravni poredak, pružila osnove za sporazum zapadnih naroda. To podrazumijeva i ograničavanje djelovanja ekstremnih ideologija, uključujući i one religijske provenijencije. “Istorijsku sliku države ne određuje realno porijeklo naroda iz predistorijskog vremena, već je određuje ideja prava, svjesno održavana u nekom pojmovnom dostojanstvu i u nekoj oslobađajućoj i pomirujućoj apstraktnosti koja uklanja teret prošlosti”, piše Helmut Plesner.

Uspostavljajući standarde življenja i uređenja svakodnevice, Evropska unija je sa razlogom postala središte kojem teže balkanski narodi. Uz sve međusobne razlike, pa i antagonizme, u svakoj od država koje su u pregovaračkom procesu većinsko opredjeljenje je na strani integracija. To usmjerenje suprotno je i dalje snažnim nacionalizmima, koji su najveća prijetnja modernitetu i građanskom društvu uopšte. Nacionalisti, lažno zaposleni na zaštiti “tradicionalnih vrijednosti”, razloge za svoju zabrinutost pronalaze u opasnosti od asimilacije u savezu koji, u političkom smislu, već donosi koncept ograničenog suvereniteta. Da li se nacionalni identitet zaista može sačuvati u velikoj i heterogenoj zajednici?

Zanimljivo je da nam istorijsko iskustvo Crne Gore daje dva različita, ali markantna primjera. Koncem 1918. godine, Crna Gora, sa svojom viševjekovnom državnom tradicijom, zbrisana je, a Crnogorci su svedeni na teritorijalne i folkorne osobenosti. U drugoj Jugoslaviji, pak, kroz ravnopravan status sa ostalim članovima jugoslovenske federacije, Crna Gora je obnovila svoj državni i nacionalni identitet.

Postoje integrativni procesi čije sile gravitacije uistinu imaju hegemono dejstvo. Jedna takva inicijativa nudi se dijelu Balkana koji je ostao Evropa izvan Evrope. Nasuprot tom konceptu, koji je svojevrsna kompenzacija za nerealizovane velikodržavne ciljeve, postati punopravan član Evropske unije zalog je opstanka. Premda se ponekad čini da se Evropa sve više udaljava.

Moglo bi se, zapravo, reći da u evropsko jedinstvo danas više vjeruju oni koji su izvan granica Unije. Možda je taj prividni paradoks posljedica udaljenosti: da nas ono što je još uvijek izvan našeg dosega utoliko više privlači. Da li to znači da klasične evropske vrijednosti nijesu bezvremene i univerzalne, već prolazne i vezane za epizode u povijesti čovjeka, kako se pitao Tomas Man.

Kako god bilo, to ne umanjuje važnost ove ideje. U nedostatnosti društvenih mehanizama za uspostavljanje pravde, solidarnosti i jednakih šansi, dominantan politički obrazac karakteriše razdvajanje političkih od moralnih principa. Pukotine u socijalnom raslojavanju šire se, umjesto da se skupljaju. Sioran zapaža da se “jedna civilizacija pokazuje plodnom ako je kadra da podstakne druge da se na nju ugledaju: ako prestane da ih zasjenjuje, ona se svodi na skup ostataka i razvalina.” Zato nam je transformativna moć evropske političke i kulturne paradigme itekako potrebna. Osjećanje društvene i nacionalne kohezije ostvaruje se kroz obrazovni sistem i kulturu, ali i kroz uređene bolnice, parkove i dječija igrališta. Uz jemstvo postojanosti, to je ono čime evropska civilizacija pridobija druge za sebe.

Skrivene stvari se nalaze i iza otvorenih vrata. Budućnost je neizvjesna i slična dramaturgiji – to je proces sužavanja mogućnosti. Na početku je sve moguće, na kraju ostaje ono što je nužno. U vrijednostima koje prevladaju, krije se odgovor o budućnosti Evrope.

I svih nas.