Foto: Muzički centar Crne Gore
Tijana Jovović piše za Fokalizator o Ivanu Brkanoviću, proslavljenom kompozitoru rođenom u Boki. Kolumna je dio projekta “Crna Gora anfas” posvećenog značajnim ličnostima crnogorske književnosti, slikarstva, lingvistike, istorije, muzike i muzikologije… kao i manje poznatim i za savremeno crnogorsko društvo ośetljivim temama iz sfere crnogorske istoriografije. Projekat je podržalo Ministarstvo kulture i medija, sredstvima iz Fonda za podsticanje pluralizma i raznovrsnosti medija.
U lijepim starim zdanjima na zagrebačkome Trgu kralja Tomislava, na broju osamnaest nalazi se muzička škola “Brkanović”. “Nastala je kao rezultat višedesetljetnjega profesionalnog glazbenog iskustva članova obitelji Brkanović, a koji su se kroz generacije dokazali svojom stručnošću, te tako ušli u glazbenu povijest”, piše u uvodu priče o školi koja svoje prapočetke vodi u Boku Kotorsku, i daleku 1906. godinu kada je u Škaljarima rođen Ivan Brkanović, kompozitor, horovođa, pedagog i umjetnik koji će u muzici dvadesetog vijeka na južnoslovenskim prostorima ostaviti poseban pečat i uticaj.
Dug je i trnovit put prošao maestro Ivan Brkanović, od siromašnog djeteta iz Škaljara do umjetnika koji će, pored rada na svom velikom kompozitorskom opusu, biti i direktor Zagrebačke filharmonije, savjetnik u Hrvatskom narodnom kazalištu, predsjednik Saveza kompozitora, profesor na Muzičkoj akademiji, član Jugoslovenske akademije znanosti i umjetnosti.
Prvi Brkanovićev susret sa muzikom, koji će ga i nadahnuti i opredijeliti, bio je u adolescentskom periodu kada počinje pjevati u horu katedrale Svetog Tripuna, koji je vodio kasnije čuveni Antun Homen u saradnji sa orguljašem Benvenutom Rodeom. Od Rodea je u katedrali Brkanović prvi put čuo Bahovu muziku koja ga je, kako će kasnije pričati, “dovodila do ekstaze”. Nakon učenja krojačkog zanata, krajem ljeta 1927. godine uputiće se u Zagreb da uči muziku, istrajavši na nimalo lakom putu punom odricanja i patnje, radeći u fabrici da bi mogao da preživi, istovremeno osvajajući osnovna znanja iz klavira i teorijskih muzičkih disciplina.
Već krajem juna 1928. godine položiće prva dva razreda srednje škole. Ubrzo će, kao student zagrebačke Muzičke akademije raditi kao horovođa u pjevačkim društvima, a 1931. godine kao glavni predmet upisaće kompoziciju kod čuvenog profesora Blagoja Berse i kasnije će u svojim Sjećanjima zapisati kako je tako započeo njegov rad, “izgradnja njegove ličnosti, i pravi procvat njegove osobnosti”. Već tada, u ranim kompozicijama, svoje stvaralaštvo bazira na bogatom muzičkom nasljeđu Boke Kotorske, tekstove uzima iz knjige “Narodni život i običaji”, a Uspavanka, komponovana na tekst pjesme koju mu je mati pjevala u Škaljarima doživjeće veliki uspjeh i zaživjeti na scenama širom Zagreba. U drugom, “proljetnom” semestru kod profesora Berse napisaće Bokeljsko kolo za mješoviti hor, Konavosko pirovanje i Ličku svitu, i njegova se djela, netipično za jednog studenta u to vrijeme, brzo počinju i štampati. Slavni Bersa će mu, u opravdanoj i lijepoj želji da talentovani Bokelj brže napreduje, dozvoliti da uporedo sluša njegova predavanja na svim godinama Akademije, vidjevši talent i marljivost Ivana Brkanovića, a kompozicije postaju i u formalnom i žanrovskom smislu sve slojevitije i bogatije.
Živio je i stvarao Ivan Brkanović u burnim vremenima velikih političkih kriza, diktatura i previranja. U “Glasu Boke” 9. oktobra 1937. godine obavještavaju da je njegovu Prvu simfoniju Zagrebačka filharmonija izvela sa velikim uspjehom, a isti list sa ponosom piše godinu dana kasnije o stipendiji za usavršavanje u Parizu.
Početkom četrdesete piše Živo srce u mrtvom gradu, simfonijsku poemu posvećenu Perastu, i praizvedba će biti u surovim ratnim vremenima, krajem decembra 1941. godine. Veliki uspjeh postići će i njegovo kapitalno djelo Ekvinocij, opera u tri čina bazirana na drami Iva Vojnovića i libretu Tomislava Prpića, premijerno izvedena 1950. godine. Duboko ukorijenjen u harmonije i muzičko bogatstvo rodne Boke kao muzički izraz i credo Ivana Brkanovića, uz snažne emocionalne i tonalne ekspresije, bogato i slojevito orkestrirane, opus ovog velikog autora obuhvata Triptihon, “narodni obred kod smrti” za soliste, hor i orkestar, pet simfonija, tri gudačka kvarteta, opere Ekvinocij i Zlato Zadra, balet – oratorijum Heloti, Sarajevsku svitu, oratorijum Stabat Mater, Misu profana Croaticu, veliki broj vokalnih kompozicija.
Foto: porodični arhiv
Vezavši svoj pedagoški rad za akademiju u Sarajevu, život je posvetio Zagrebu i Kotoru. Nagrađivan i skroman, posvećen muzici u najplemenitijem smislu, vjeran Boki Kotorskoj i svojim Škaljarima, umire u Zagrebu februara 1987. godine. I danas traje veliki opus Ivana Brkanovića kroz brojna izvođenja njegovih djela, ali i muzičko djelovanje njegovih potomaka. Sin Željko (1937–2018.) takođe kompozitor, dirigent i pijanista, sredinom osamdesetih će, na poziv Manje Radulović, dekanice Muzičke akademije u tadašnjem Titogradu, postati mentor Senadu Gačeviću, prvom studentu kompozicije u Crnoj Gori. Unuk Vedran Brkanović, violinista i ravnatelj muzičke škole sa početka ovog teksta, nastavlja porodičnu tradiciju muzičku i bokeljsku, a kroz brojne generacije koje u rafiniranom prostoru porodice Brkanović uče o umjetnosti, traje i nastavlja se priča i muzika njegovog djeda Ivana.
