Foto: Milutin Marković
Novica Vujović piše za Fokalizator o Danilu Vušoviću, jednom od najznačajnijih crnogorskih lingvista. Kolumna je dio projekta “Crna Gora anfas” posvećenog značajnim ličnostima crnogorske književnosti, slikarstva, lingvistike, istorije, muzike i muzikologije… kao i manje poznatim i za savremeno crnogorsko društvo ośetljivim temama iz sfere crnogorske istoriografije. Projekat je podržalo Ministarstvo kulture i medija, sredstvima iz Fonda za podsticanje pluralizma i raznovrsnosti medija.
Iz prvoga naraštaja školovanih crnogorskih filologa posebno mjesto zauzeo je jezikoslovac Danilo Vušović.
Danilo Vušović rođen je 13. decembra 1900. godine u Bršnu, nadomak Nikšića. Potiče iz ugledne nikšićke familije, a bio je najstarije od devetoro đece Vidaka i Zorke Vušović. Istorija porodice Vušović predstavljena je u knjizi Sloboda kao sudbina: prilozi za istoriju porodice Vušović (2001). Sumirajući brojne pojedinosti iz porodične istorije da se zapaziti da kompletno potomstvo Vidaka i Zorke Vušović čine istaknuti intelektualci i revolucionari, pripadnici partizanskog pokreta, borci protiv fašističkoga okupatora i njegovih pristalica na ovim prostorima. Nažalost, od godine 1939. kad je umro Danilo, pokrenuo se cio niz tragičnih gubitaka porodice Vušović: tokom Drugoga svjetskog rata – ginu ili umiru u logoru četvorica braće: Ivan (diplomirani pravnik, † 1941; njegovo ime nosi osnovna škola u Vidrovanu), Janko (student prava, † 1943), Nikola (maturant Nikšićke gimnazije kada počinje rat, † 1944) i Labud (profesor književnosti, † 1945).
Danilo Vušović osnovnu školu završio je u Ozrinićima. „Izvanredno fin osećaj za jezik“, o kojemu su pisali njegovi beogradski proferosi i kasnije kolege, kod Vušovića se ispoljio vrlo rano, već u njegovim đačkim danima kad je pažljivo pratio razgovore starijih komšija i rođaka, mještana Vidrovana, pri čemu ga je više od ostaloga zanimao govor starijih ljudi, leksika i narodne izreke.
S odličnim uspjehom Vušović završava gimnaziju (započeo u Peći, nastavio u Valjevu a završio u Nikšiću) i iste te 1922. godine upisao se na Filozofski fakultet u Beogradu. Nakon diplomiranja radio je u Muškoj učiteljskoj školi u Beogradu, a od 1928. godine u Prvoj, odnosno Drugoj muškoj gimnaziji u Beogradu.
Popis naučnih radova Danila Vušovića objavio je Drago Ćupić ‒ sastoji se od 59 bibliografskih jedinica. Nakon teške bolesti u svome je zavičaju 2. maja 1939. preminuo Danilo Vušović.
Interesovanje za njegošologiju, jednu od dvije discipline u montenegristici za koje se Vušović opredijelio, ovjereno je njegovom doktorskom tezom. U trenutku kad se naučno okrenuo jeziku Njegoševa djela, njegošologija kao prepoznatljive orijentire u svojoj istoriji ima S. M. Ljubišu, P. A. Lavrova, Milana Rešetara uz još nekoliko obimnijih ili kraćih priloga. Doktorsku disertaciju s naslovom Prilozi proučavanju Njegoševa jezika Danilo Vušović odbranio je 1929. pred ispitnom komisijom koju su činili: A. Belića, P. Popović, St. Kuljbakin i H. Barić. O tom radu izvijestilo je ondašnje Vreme, upotpunjujući informaciju konstatacijom da je Vušović ispoljio dobro poznavanje Njegoševa jezika, kao i da je s velikim uspjehom i, kako se navodi, na „ubedljiv način“. Bolest je krenula napredovati još tokom pisanja ovoga rada, međutim, Vušović je, kako ističe Adnan Čirgić, „uspio da izdvoji i objasni oko 340 „glavnijih osobina Njegoševa jezika“ na osnovu kojih se vidi da ovaj pjesnik piše crnogorskim jezikom. Njegova je monografija o Njegoševu jeziku (neko vrijeme i jedina te vrste) postala nezaobilazna literatura svim budućim njegošolozima“. Vušovićeve studije iz njegošologije objavljene su 2004. pod naslov O Njegoševom jeziku (članke sabrao Drago Ćupić). U predgovoru koji je pisao za to izdanje Ćupić bilježi: „Vušović uspješno tumači osobine Njegoševog jezika u odnosu na njegovu narodnu osnovu, pa je ova monografija u velikoj mjeri kao gramatika Njegoševa jezika data diferencijalno u odnosu na (…) epsku poziciju i u odnosu na narodne govore pjesnikovog zavičaja, posebno Njeguša“.
Vušovićevo poznavanje lingvističkih pitanja veoma je dobro prihvatio i njegov profesor Aleksandar Belić, koji je podvukao da se od ovoga mladog čovjeka „mogu očekivati ozbiljni naučni radovi“. Velika očekivanja u pogledu duge i plodne karijere pretekla je bolest i prerana smrt na samom uzletu Vušovićeva naučnog rada. Teško je, međutim, pretpostaviti kako bi se njegošologija razvijala i kojim bi tempom dosegnula postignućima kakva danas baštinimo u toj disciplini da nije bilo rasprava i komentara jednoga Danila Vušovića. Vušović je priredio dva izdanja cjelokupnih djela Petra II Petrovića Njegoša, autora kojega je „sa pobožnošću voleo“.
Dijalektologija je disciplina kojoj se Vušović takođe odužio u punoj mjeri. Njegovom monografijom Dialekt Istočne Hercegovine otpočinje sistemsko izučavanje crnogorskih govora. Pisao je pod mentorstvom Aleksandra Belića i bio prvi školovani crnogorski filolog s monografijom iz dijalektologije. Naslov monografije izraz je vremena u kojemu je pisana, manjka informacija i netačnih pristupa u klasifikaciji govora, što će smještanjem njezina sadržaja u širi kontekst činjenica iz crnogorske dijalektologije sama Vušovićeva monografija i opovrgnuti. Nakon obilaska Nikšića, područja i plemena koja pripadaju nikšićkoj opštini, te razgovora s izvornim govornicima Vušović je sačinio opis toga govora. „Činjenica da je Danilo Vušović u njoj obuhvatio jezičku teritoriju čijim se pojedinim djelovima nijedan dijalektolog više nije vraćao – dovoljno govori o njezinu značaju“ navodi se u portretu Vušovićeva ukupnog dijalektološkog rada koji je uradio Adnan Čirgić. Sadržaj ove monografije u mnogom pogledu predstavlja doprinos crnogorskoj dijalektologiji. Jedan od najvidljivijih njezinih retultata jeste poništavanje tradicionalističkog koncepta u jezikoslovlju prema kojemu su svi govori područja koje je Vušović obradio smještani u govore istočnohercegovačkog tipa. Taj dio crnogorskih govora, kako je Vušovićev korpus i dokumentovao, sličnost s istočnohercegovačkim govorima ima uglavnom u akcenatskom liku. Još i više, Vušovićeva je dijalektološka monografija potvrdila, i to opet temeljito dokumentuje korpus, kompaktnost śeverozapadnih i jugoistočnih crnogorskih govora.
O Vušovićevu dijalektološkom doprinosu nauci pisano je u više navrata, a njegovi su zaključci i primjeri koje je nefalsifikovane bilježio na terenu uključivani u najuticajnije sinteze što su za ovu disciplinu rađene: u montenegristici ‒ Adnan Čirgić (Dijalektologija crnogorskoga jezika), a ranije u serbokroatistici ‒ Pavle Ivić (Dijalektologija srpskohrvatskog jezika: uvod u štokavsko narečje) i Asim Peco (Pregled srpskohrvatskih dijalekata).
Dakle, crnogorsku je nauku i kulturu Danilo Vušović zadužio rezultatima u dijalektologiji i njegošologiji. Iako je svoju dužnost jezikoslovca i terenskoga istraživača vršio posvećeno i s rijetkim darom za dublje spoznaje, kratak životni vijek i razne druge okolnosti učinili su da je danas malo kome izvan filološke struke poznato ime toga izvanrednog naučnika.
